Hướng dẫn cách giao dịch chứng khoán phái sinh đầy đủ nhất cho người mới

Chứng khoán phái sinh là một thị trường tài chính màu mỡ, được rất nhiều nhà đầu tư đang khai thác. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu được bản chất của chứng khoán phái sinh cũng như việc phải bắt đầu như thế nào. Bài viết dưới đây sẽ xoay quanh chứng khoán phái sinh, đồng thời hướng dẫn cách giao dịch chứng khoán phái sinh đầy đủ nhất cho người mới. Hãy cùng theo dõi bạn nhé!

Chứng khoán phái sinh là gì?

Theo Khoản 9, Điều 4, Luật Doanh nghiệp 2019 giải thích từ ngữ chứng khoán phái sinh như sau: 

Chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính dưới dạng hợp đồng, bao gồm hợp đồng quyền chọn, hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn, trong đó xác nhận quyền, nghĩa vụ của các bên đối với việc thanh toán tiền, chuyển giao số lượng tài sản cơ sở nhất định theo mức giá đã được xác định trong khoảng thời gian hoặc vào ngày đã xác định trong tương lai.

Trong đó, tài sản cơ sở của chứng khoán phái sinh cũng được quy định là chứng khoán, các chỉ số chứng khoán hoặc tài sản khác (thực phẩm, nông sản, kim loại,…).

Các loại chứng khoán phái sinh

Chứng khoán phái sinh bao gồm 4 loại chính, mỗi loại sẽ có những đặc điểm, tính chất để phù hợp với phong cách giao dịch của nhiều nhà đầu tư khác nhau. Cụ thể:

Các loại chứng khoán phái sinh
  • Hợp đồng kỳ hạn (Forward): là sự thỏa thuận mua hoặc bán giữa hai bên về một tài sản cơ sở, với mức giá được ký kết trong hợp đồng tại một thời điểm xác định trong tương lai.
  • Hợp đồng tương lai (Future): là sự thỏa thuận mua hoặc bán giữa hai bên về một tài sản cơ sở, với mức giá được ký kết trong hợp đồng ở thời điểm hiện tại, nhưng chuyển giao tài sản tại một thời điểm trong tương lai.
  • Hợp đồng quyền chọn (Option): là hợp đồng thể hiện quyền của người nắm giữ có thể mua hoặc bán một tài sản cơ sở trong tương lai với mức giá đã được xác định trước từ lúc ký kết hợp đồng.
  • Hợp đồng hoán đổi (Swap): là sự thỏa thuận giữa hai bên về việc đồng ý thực hiện các khoản thanh toán định kỳ cho nhau, hoặc đồng ý trao đổi các luồng tiền trong tương lai theo một phương thức đã định sẵn, tại một thời điểm đã xác định trước.

Hiện nay, thị trường chứng khoán Việt Nam chỉ mới có sản phẩm phái sinh duy nhất là hợp đồng tương lai. Vì thế, trong khuôn khổ bài viết này, F319 sẽ chủ yếu phân tích về hợp đồng tương lai bạn nhé!

Ví dụ về hợp đồng tương lai trong thị trường tài chính (dầu thô):

Vào ngày 10/03/2021, doanh nghiệp A thực hiện ký hợp đồng tương lai mua 500 thùng dầu, với mức giá 75 USD/thùng, thời gian giao vào ngày 10/04/2021. 

Đến thời điểm giao hàng, giá dầu đã tăng vọt lên 110 USD/thùng vì cuộc nội chiến đang bùng nổ và diễn ra rất căng thẳng tại Châu Âu. Như vậy, doanh nghiệp A đã mua hợp đồng tương lai và thu về lợi nhuận: 35 x 500 = 17.500 USD.

Đặc điểm hợp đồng tương lai

Mức giá chuyển giao tài sản biến động theo thị trường

  • Giá đã được ký kết trong hợp đồng nhưng biến động sau mỗi phiên trên thị trường.
  • Giá chuyển giao của hợp đồng tương lai phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố nên sẽ thay đổi liên tục theo thời gian.
  • Nếu giá giao ngay của tài sản cơ sở tăng, thì giá chuyển giao sẽ tăng theo, hoặc ngược lại.
  • Ở cuối phiên, giá chuyển giao của hợp đồng tương lai sẽ được công bố và có hiệu lực cho tới khi phiên tiếp theo được công bố.

Hợp đồng tương lai yêu cầu tỷ lệ ký quỹ

  • Khi tham gia giao dịch hợp đồng tương lai, người mua và người bán phải thực hiện mở tài khoản ký quỹ tại sàn. Sau đó ký quỹ theo tỷ lệ phần trăm (%), dựa trên giá trị hợp đồng.
  • Số dư tài khoản ký quỹ sẽ dao động liên tục nhưng không được thấp hơn mức ký quỹ mà Trung tâm VSD quy định (13%).

Lãi lỗ của hợp đồng được xác định mỗi ngày

  • Đối với vị thế bán (Short position): khi nhà đầu tư nhận định giá của tài sản giảm thì sẽ mở vị thế bán để thu lợi nhuận. 
  • Đối với vị thế mua (Long position): khi nhà đầu tư nhận định giá của tài sản tăng thì sẽ mở vị thế mua để thu lợi nhuận. 

Như vậy, câu hỏi đặt ra là “Mặc dù đã dự đoán được giá của tài sản cơ sở sẽ tăng trong tương lai, tại sao không trực tiếp mua mà phải thông qua hợp đồng tương lai?”. Đây chính là ưu điểm của giao dịch chứng khoán phái sinh mà không phải hình thức nào cũng có. Cụ thể:

  • Không yêu cầu nhà đầu tư phải có đủ tiền để mua tài sản cơ sở
  • Vận chuyển tài sản dễ dàng
  • Gạt bỏ nỗi lo về vấn đề bảo quản tài sản
  • Chỉ cần nguồn vốn ít nhưng có thể thu về lợi nhuận cao

Ví dụ về hợp đồng tương lai trong thị trường chứng khoán phái sinh:

Vào ngày 08/03/2022, nhà đầu tư mở vị thế mua hợp đồng tương lai chỉ số HNX30 với giá 800 điểm, ngày đáo hạn 08/04/2022. Giả sử đến ngày đáo hạn, giá chỉ số HNX30 tăng lên 820 điểm, và một vài thông số khác cụ thể như sau:

Hệ số nhân (1)100.000 đồng/chỉ số
Mức ký quỹ (2)13%
Ngày đáo hạn(3)08/04/2022
Vị thế mua(4)800 điểm
Giá trị 1 hợp đồng(5) = (4) x (1)800 x 100.000 = 80.000.000 đồng
Số tiền ký quỹ ban đầu(6) = (5) x (2)80.000.000 x 13% = 10.400.000 đồng
Giá hợp đồng tại ngày đáo hạn(7)820 điểm
Số tiền lãi(8) = [(7) – (4)] x (1)(820-800) x 100.000 = 2.000.000 đồng
Tỷ suất lợi nhuận(9) = (8)/(6)2.000.000/10.400.000 =19.2%
Giá trị ký quỹ tăng10 = (6) + (8)10.400.000 + 2.000.000 = 12.400.000 đồng

So với mở vị thế mua chỉ số HNX30 ở thị trường cơ sở, thì tỷ suất lợi nhuận của nhà đầu tư là: (820 – 800)/800 x 100% = 2.5%

Như vậy, nếu mua hợp đồng tương lai ở thị trường phái sinh, nhà đầu tư chỉ cần ký quỹ với số vốn nhất định (13%), nhưng khi thị trường biến động nhỏ cũng đủ thu về lợi nhuận gấp nhiều lần so với đầu tư tài sản ở thị trường cơ sở.

Hướng dẫn cách giao dịch chứng khoán phái sinh

Để giao dịch chứng khoán phái sinh, nhà đầu tư chỉ cần thực hiện các bước đơn giản dưới đây:

Hướng dẫn cách giao dịch chứng khoán phái sinh

Bước 1: Đăng ký mở tài khoản chứng khoán phái sinh

Tương tự như những giao dịch tại ngân hàng, điều cần thiết là bạn phải có tài khoản. Đầu tư chứng khoán phái sinh cũng vậy, điều kiện tiên quyết là bạn phải lựa chọn được công ty chứng khoán uy tín và mở tài khoản giao dịch. 

Việc mở tài khoản sẽ được thực hiện theo 2 cách: mở trực tiếp tại quầy giao dịch hoặc mở từ xa theo hướng dẫn (mở tài khoản online). Các công ty chứng khoán mà bạn có thể tham khảo và cân nhắc như:

Sau khi lựa chọn đăng ký, bạn cần hoàn tất thủ tục mở tài khoản chứng khoán phái sinh. Có 2 trường hợp cần lưu ý dưới đây: 

Trường hợp 1: Nhà đầu tư đồng thời mở cả 2 tài khoản chứng khoán phái sinh và chứng khoán cơ sở. Cách thực hiện như sau: 

Cách 1: Đối với mở tài khoản tại quầy giao dịch của công ty chứng khoán, nhà đầu tư trực tiếp mang CCCD/CMND để ký tên lên hợp đồng đã được soạn thảo đầy đủ ở bước 1 là nhận được tài khoản và mật khẩu để sử dụng.

Cách 2: Đối với mở tài khoản online, phía công ty chứng khoán sẽ có nhân viên liên hệ tới để hỗ trợ xác nhận và soạn thảo hợp đồng và gửi qua email cho khách hàng. Hãy kiểm tra lại tất cả thông tin xem có đúng với thông tin đã điền ở bước 1 hay chưa, nếu đúng thì tiến hành in ra, ký và ghi rõ họ tên. Sau đó, chuẩn bị hợp đồng, đơn đề nghị xác nhận chữ ký, bản sao CMND/CCCD có chữ ký rồi gửi đến địa chỉ của công ty chứng khoán. Các thủ tục này diễn ra mất khoản vài ngày thì nhà đầu tư mới nhận được tài khoản và mật khẩu. 

Trường hợp 2: Nhà đầu tư đã có tài khoản chứng khoán cơ sở và muốn mở thêm tài khoản chứng khoán phái sinh. 

Hãy liên hệ trực tiếp cho nhân viên tư vấn để được hướng dẫn chi tiết, mang CCCD/CMND ra quầy giao dịch của công ty chứng khoán ký tên và tiến hành hoàn tất hợp đồng đã được điền sẵn ở bước 1.

Bước 2: Nộp tiền ký quỹ ban đầu

Nộp tiền ký quỹ ban đầu là bước bắt buộc, để kích hoạt tài khoản và sử dụng. Đây được xem là khoản tiền đặt cọc để đảm bảo rằng các giao dịch sau đó sẽ được thực hiện. 

Hiện nay, theo quy định của Trung tâm lưu ký Chứng khoán Việt Nam – VSD, mức yêu cầu ký quỹ ban đầu là 13%. Tuy nhiên, để phòng ngừa những rủi ro thì các công ty chứng khoán hiện nay đã yêu cầu một mức ký quỹ cao hơn lên từ 15% – 20%.

Bước 3: Tải về phần mềm giao dịch và tiến hành đặt lệnh

Khi đã có tài khoản, trader cần tải và cài đặt phần mềm mà công ty chứng khoán cung cấp. Vì hiện nay, hầu hết các công ty đều sẽ phát triển một nền tảng giao dịch chứng khoán phái sinh riêng, nhằm mục đích phục vụ tốt nhất nhu cầu khách hàng. 

Theo đó, các nền tảng giao dịch sẽ có các tính năng cơ bản như sau: 

  • Đặt lệnh mở/đóng vị thế 1 chứng khoán phái sinh
  • Chuyển tiền vào tài khoản
  • Xem thông tin tài khoản, bảng giá trực tuyến
  • Phân tích cơ bản và phân tích kỹ thuật
  • Kiểm tra số dư tài khoản
  • Quản lý danh mục đầu tư 

Giao dịch chứng khoán phái sinh sẽ được thực hiện theo chu kỳ T+0, nghĩa là mọi giao dịch sẽ được thực hiện trong ngày, vì thế trader hoàn toàn có thể đặt lệnh liên tục trong suốt phiên giao dịch. Lúc này, nhà đầu tư có thể thực hiện giao dịch chứng khoán phái sinh với 2 chiều vị thế: 

  • Long position – Vị thế mua.
  • Short position – Vị thế bán.

Trước khi đặt lệnh, nhiệm vụ của trader là vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm để phân tích, đánh giá, và đưa ra quyết định đặt lệnh phù hợp để đạt được kết quả tốt nhất. Đến khi lệnh giao dịch thu được lợi nhuận như mục tiêu đã đề ra, tiến hành chốt giao dịch bằng cách tạo ra vị thế ngược lại với vị thế đã đặt ban đầu.

Bước 4: Thanh toán khoản bù trừ

Đối với giao dịch chứng khoán phái sinh, nhà đầu tư cần phải thanh toán các khoản lãi lỗ phát sinh mỗi ngày (tùy theo loại hợp đồng). Theo đó, lãi lỗ sẽ được tính dựa vào giá đóng cửa (đối với hợp đồng tương lai). 

Đồng thời, đối với những hợp đồng đáo hạn, lãi lỗ cũng sẽ được tính dựa trên giá đóng cửa của chỉ số ngay thời điểm đáo hạn của hợp đồng đó. Thanh toán bù trừ được thực hiện như sau: 

  • Nếu lỗ ròng: nhà đầu tư bắt buộc thanh toán đầy đủ số lỗ phát sinh. 
  • Nếu lãi ròng: nhà đầu tư sẽ nhận được đầy đủ số lãi phát sinh.

*Lưu ý: Trong quá trình thực hiện giao dịch chứng khoán phái sinh, nhà đầu tư cần theo dõi các loại tỷ lệ. Trong đó, đặc biệt là margin call (lệnh dừng ký quỹ), nghĩa là lúc này nếu tài khoản của bạn có số dư ký quỹ ở dưới mức quy định, margin call sẽ làm nhiệm vụ thông báo yêu cầu tiến hành ký quỹ bổ sung. Ngược lại, nếu giá trị của tài sản ký quỹ cao hơn giá trị yêu cầu ký quỹ, thì nhà đầu tư có quyền rút bớt khoản dư đó.

Ưu nhược điểm khi giao dịch chứng khoán phái sinh

Ưu nhược điểm khi giao dịch chứng khoán phái sinh

Bất kể hình thức đầu tư nào cũng có những ưu điểm và nhược điểm nhất định. Giao dịch chứng khoán phái sinh cũng vậy, nắm rõ về từng khía cạnh sẽ giúp nhà đầu tư tận dụng cơ hội cũng như hạn chế rủi ro tốt hơn.

Ưu điểm

  • Phòng ngừa rủi ro: đối với nhà đầu tư mới, giao dịch chứng khoán phái sinh là một hình thức đề phòng rủi ro về biến động giá cả.
  • Giao dịch linh hoạt: ngoài các phương thức giao dịch như ở thị trường chứng khoán cơ sở, nhà đầu tư còn được trải nghiệm một số tính năng như bán khống, giao dịch T+0, chốt lãi/lỗ trong ngày,…
  • Tính thanh khoản cao: vì các sản phẩm được niêm yết và giao dịch tập trung ở Sở giao dịch, nên thị trường chứng khoán phái sinh có tính thanh khoản cao hơn thị trường chứng khoán cơ sở. 
  • Số lượng tài sản phát hành/niêm yết không giới hạn: so với thị trường cơ sở, số lượng tài sản được niêm yết phụ thuộc vào nhà phát hành, thì ở thị trường phái sinh sẽ không giới hạn số lượng phát hành mà phụ thuộc vào nhu cầu của nhà đầu tư. Mặt khác, chứng khoán phái sinh giới hạn vị thế của nhà đầu tư. Cụ thể:
    • Nhà đầu tư chuyên nghiệp: 20.000 vị thế/tài khoản
    • Nhà đầu tư tổ chức: 10.000 vị thế/tài khoản
    • Nhà đầu tư cá nhân: 5.000 vị thế/tài khoản
  • Bán khống chứng khoán: nhà đầu tư được quyền bán khống chứng khoán phái sinh kể cả khi không sở hữu tài sản cơ sở, đây là điều mà ở thị trường cơ sở không được phép thực hiện.
  • Đòn bẩy tài chính: cho phép nhà đầu tư sở hữu cổ phiếu có giá trị lớn lên đến 10 lần số vốn của nhà đầu tư khi sử dụng công cụ đòn bẩy.
  • Đầu cơ: tại thị trường chứng khoán phái sinh, nhà đầu tư có thể kiếm được lợi nhuận ngay cả khi thị trường tăng giá hoặc giảm giá (trong khi ở thị trường cơ sở, chỉ thu được lợi nhuận khi thị trường tăng giá).

Nhược điểm

  • Rủi ro đầu cơ: mặc dù giao dịch được ở cả 2 trường hợp, nhưng nếu dự đoán sai, nhà đầu tư có thể thua lỗ rất cao, thậm chí là mất trắng.
  • Yêu cầu ký quỹ bổ sung: do việc hạch toán lãi/lỗ của hợp đồng tương lai được thực hiện hằng ngày và thể hiện ngay trên tài khoản ký quỹ. Vì thế, nếu lệnh đang mở bị thua lỗ và tài khoản không được ký quỹ kịp thời, lệnh sẽ tự động đóng khiến nhà đầu tư không kịp trở tay.

Một số kinh nghiệm giao dịch chứng khoán phái sinh cho người mới bắt đầu

Giao dịch chứng khoán phái sinh là một quá trình đòi hỏi trader phải trang bị nhiều kiến thức, kinh nghiệm và kỹ năng thực hành. Đặc biệt, đối với những trader mới thì điều này là hết sức cần thiết. Dưới đây, chúng tôi xin chia sẻ một số kinh nghiệm giao dịch chứng khoán phái sinh cho người mới bắt đầu. Cùng theo dõi bạn nhé!

  • Khi đã quyết định tham gia giao dịch chứng khoán phái sinh, trader cần dành nhiều thời gian hơn cho việc trau dồi kiến thức, học hỏi kinh nghiệm phân tích, giao dịch, nâng cao kỹ năng thông qua sách báo, các khóa học và các nhà đầu tư khác.
  • Biết tự lượng sức mình, bắt đầu với những tài khoản nhỏ, vốn thấp để làm quen và nâng cao khả năng giao dịch. 
  • Yếu tố quan trọng không thể bỏ qua là tìm hiểu thật kỹ các thông tin, quy định pháp luật về tài sản cơ sở của chứng khoán phái sinh. 
  • Với trader mới, nên hiểu rõ và cân nhắc sử dụng mức đòn bẩy hợp lý. Bởi nguyên lý hoạt động của đòn bẩy tài chính là vừa có khả năng tối đa hóa lợi nhuận, nhưng đồng thời cũng có thể đốt cháy tài khoản của bạn bất cứ lúc nào. 
  • Học cách quản lý, phân phối nguồn vốn hợp lý, đa dạng hóa các danh mục đầu tư, không nên tập trung vào một mối, đồng thời phải có kế hoạch phòng thủ cho những trường hợp xấu nhất.
  • Đầu tư theo nguyên tắc bảo toàn lãi, chốt lệnh trong ngày, không treo lệnh qua đêm. 
  • Giao dịch chứng khoán phái sinh đòi hỏi nhà đầu tư phải kiềm chế cảm xúc, dừng đúng lúc, đúng thời điểm, không nên chạy theo thị trường. 
  • Áp dụng nguyên tắc 2% – 6%. 

Từ công thức: (Số tiền chấp lỗ)/(số lượng hợp đồng) = mức giá dừng lỗ hợp lý, thì ta được: 

  •  2% số tiền tối đa được phép mất cho mỗi lần giao dịch.
  •  6% số tiền tối đa được phép mất trong mỗi ngày giao dịch.
  • Nâng cao khả năng sử dụng các công cụ phân tích kỹ thuật như Fibonacci Retracement, nhằm đưa ra ngưỡng hỗ trợ và kháng cự được tích hợp trên Tradingview, đưa ra quyết định mua/bán hợp lý. 
  • Khi đặt lệnh, trader nên đặt kèm theo lệnh cắt lỗ (stop loss), chốt lời (take profit) để tránh trường hợp thị trường biến động ngược lại với xu hướng hiện tại, làm ảnh hưởng đến lợi nhuận của bạn. 

Lời kết

Hy vọng bài viết trên đã giúp bạn hiểu rõ về chứng khoán phái sinh, cũng như cách giao dịch chứng khoán phái sinh. Mặc dù đây là thị trường đầu tư tiềm năng, nhưng nó vẫn tiềm ẩn những rủi ro mà đôi khi chúng ta không lường trước được. Vì thế, trau dồi và học hỏi không bao giờ là thừa, hãy trang bị cho mình những kiến thức, kinh nghiệm để luôn là nhà đầu tư thông minh bạn nhé! Chúc các bạn thành công!